Իսրայել-Թուրքիա հարաբերությունները մտել են լարվածության նոր փուլ, որը լրջագույն մարտահրավեր է տարածաշրջանային կայունությանը և կարող է պահանջել ԱՄՆ-ի ակտիվ դիվանագիտական միջամտությունը։ Այս ճգնաժամը պայմանավորված է Գազայի հատվածում Իսրայելի գործողություններով և Թուրքիայի կտրուկ քննադատությամբ, իսկ Վաշինգտոնի դերակատարությունը տարածաշրջանային անվտանգության նոր ճարտարապետություն ձևավորելու ձգտումների համատեքստում է։
Անկարայի և Թել Ավիվի միջև հարաբերությունները վերջին տարիներին բազմիցս ենթարկվել են լարվածության, ինչը պայմանավորված է տարբեր շահերի բախումով։ Թուրքիան, հանդես գալով որպես պաղեստինյան հարցի պաշտպան և տարածաշրջանային ազդեցիկ դերակատար, հետևողականորեն քննադատում է Իսրայելի գործողությունները Գազայի հատվածում։ Այս դիրքորոշումը հանգեցրել է դիվանագիտական հարաբերությունների սառեցմանը և պաշտոնական հայտարարությունների սրացմանը։ Թուրքիայի սերտ կապերը Կատարի և ՀԱՄԱՍ-ի հետ, որոնք Իսրայելի կողմից համարվում են սպառնալիք, նույնպես էականորեն նպաստել են իսրայելա-թուրքական լարվածությանը՝ արտացոլվելով առևտրաշրջանառության նվազման և փոխադարձ անվստահության աճի մեջ։
Վաշինգտոնը, տարածաշրջանային կայունության պահպանման իր շահերից ելնելով, ակտիվ դերակատարություն է ստանձնել լարվածության թուլացման գործում։ ԱՄՆ-ը ձգտում է օգտագործել Թուրքիայի աճող տարածաշրջանային կշիռը՝ որպես ՆԱՏՕ-ի առանցքային դաշնակցի, Իսրայելի քաղաքականության որոշակի զսպվածություն ապահովելու համար՝ հատկապես Գազայի հատվածում էսկալացիան թույլ չտալու նպատակով։ Այս համատեքստում, ԱՄՆ-ը վերջին շրջանում ակտիվացրել է դիվանագիտական հարաբերությունները Թուրքիայի հետ՝ առաջարկելով ռազմատեխնիկական համագործակցության գործարքներ և էներգետիկ նախագծեր։ Այս քայլերը ոչ միայն նպատակ ունեն վերականգնելու ամերիկա-թուրքական հարաբերությունները, այլև Թուրքիային ինտեգրելու Մերձավոր Արևելքի և Արևելյան Միջերկրականի անվտանգության նոր ճարտարապետության մեջ։
Իսրայել-Թուրքիա հարաբերությունների լարվածության համատեքստում՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը ձեռք է բերել հատուկ քաղաքական կշիռ և դարձել լրացուցիչ լարվածության գործոն։ Իսրայելի Քնեսեթի որոշ պատգամավորներ և ԱԳՆ պաշտոնյաներ սկսել էին քննարկել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հնարավորությունը՝ որպես Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի կոշտ հայտարարություններին պատասխանելու քայլ։ Սակայն, այս գործընթացը՝ Իսրայելի Կառավարության որոշման վավերացումը Կնեսետում, կասեցվել է։ Այս փաստը ցույց է տալիս, որ Իսրայելը Հայոց ցեղասպանության հարցը դիտարկում է որպես քաղաքական առևտրի առարկա Թուրքիայի հետ հարաբերություններում՝ հավաստիք այն բանի, որ նման նախաձեռնություններ ցուցաբերելով՝ Իսրայելն ամենևին պատմական արդարությունը վերականգնելու բարոյական քայլ չի կատարում։ Այս մոտեցումը կարող է դիտարկվել նաև որպես Իսրայելի անվտանգության հայեցակարգի հնարավոր փոփոխության նշան, որն ուղղված է Թուրքիայի հետ ստրատեգիական կապերի հնարավոր վերջնական խզմանը կամ, ընդհակառակը, դրանց կարգավորման համար լծակների ստեղծմանը։
Տարածաշրջանային և միջազգային արձագանքները իսրայելա-թուրքական լարվածությանը բազմաշերտ են և արտացոլում են տարբեր շահագրգռված կողմերի դիրքորոշումները։ Թուրքական լրատվամիջոցները, ինչպիսիք են TRT World-ը և Anadolu-ն, հանդես են գալիս Իսրայելի քայլերի կտրուկ քննադատությամբ՝ արտահայտելով Անկարայի պաշտոնական դիրքորոշումը։ Մինչդեռ հրեական Haaretz-ը և Jerusalem Post-ը ներկայացնում են Իսրայելի տեսակետները և անվտանգության մտահոգությունները։ Միջազգային ազդեցիկ վերլուծական կենտրոնները, ինչպիսիք են Council on Foreign Relations-ը և Washington Institute-ը, իրենց հերթին, իրավիճակը վերլուծում են տարածաշրջանային անվտանգության նոր ճարտարապետության հնարավոր ձևավորման և գլոբալ աշխարհաքաղաքականության վրա դրա ազդեցության համատեքստում։
Իսրայել-Թուրքիա հարաբերությունների ապագան մնում է չափազանց անորոշ և պայմանավորված է տարածաշրջանային ու միջազգային բազմաթիվ գործոնների բարդ փոխազդեցությամբ։ ԱՄՆ-ի դիվանագիտական միջամտությունը, որն ուղղված է տարածաշրջանային կայունության պահպանմանը, կենտրոնական դեր է խաղում։ Միաժամանակ, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը, որը ներկայումս Իսրայելի կողմից օգտագործվում է որպես քաղաքական առևտրի և ճնշման գործիք Թուրքիայի նկատմամբ, ընդգծում է այս բարդ խաղում պատմական և բարոյական հարցերի գործիքայնացումը։ Այս դինամիկան կարող է հանգեցնել տարածաշրջանային անվտանգության նոր ճարտարապետության ձևավորմանը՝ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական հետևանքներով՝ հատկապես Հարավային Կովկասի և Հայաստանի համար, որոնք անմիջականորեն շահագրգիռ են այս գործընթացներից։
Օգտագործված աղբյուրներ
- IRNA — Russian FM says US attacks on Iran violate Islamabad memorandum of understanding
- Բնօրինակ հոդված — Russia’s FM: US aggression against Iran closed diplomatic path opened by Islamabad MoU
